Zmiany w odpowiedzialności członków zarządu za zobowiązania podatkowe – projekt nowelizacji Ordynacji podatkowej
Projekt nowelizacji ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa przewiduje istotne zmiany w zakresie odpowiedzialności osób zarządzających spółkami kapitałowymi za zaległości podatkowe tych podmiotów. Kluczowe modyfikacje dotyczą art. 116 Ordynacji podatkowej, który ma zostać kompleksowo przeredagowany w celu poprawy jego czytelności oraz skuteczności stosowania.
Zmiany wpisują się w szerszy kierunek wzmacniania efektywności dochodzenia należności publicznoprawnych. Jak wskazano w uzasadnieniu projektu, obecne regulacje charakteryzują się niską skutecznością, co potwierdziły m.in. ustalenia Najwyższej Izby Kontroli dotyczące zarządzania zaległościami podatkowymi. Szczególnym problemem jest zjawisko tzw. „słupów”, czyli osób formalnie pełniących funkcje członków zarządu bez faktycznego wpływu na działalność spółki.
Projektowane zmiany w art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej przewidują utrzymanie zasady solidarnej odpowiedzialności członków zarządu całym ich majątkiem za zaległości podatkowe spółki. Jednocześnie odpowiedzialność ta zostaje rozszerzona również na osoby faktycznie zarządzające spółką, co ma ograniczyć możliwość unikania odpowiedzialności poprzez powoływanie zarządów o charakterze wyłącznie formalnym.
Jedną z najważniejszych zmian jest odejście od dotychczasowego modelu odpowiedzialności opartego na przesłankach niewypłacalności i obowiązku zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Projekt wprost wskazuje na rezygnację z odwołań do przepisów prawa upadłościowego i wprowadzenie nowej podstawy odpowiedzialności – opartej na kryterium dochowania należytej staranności w prowadzeniu spraw spółki.
W konsekwencji to na osobach zarządzających będzie spoczywał ciężar wykazania, że podejmowały działania mające na celu zapobieżenie powstaniu zaległości podatkowych. Projekt przewiduje przy tym, że odpowiedzialność nie powstanie w zakresie, w jakim dana osoba wykaże dochowanie należytej staranności, a także w sytuacjach szczególnych, takich jak działanie siły wyższej.
Istotne zmiany dotyczą również przesłanek egzoneracyjnych. W uzasadnieniu projektu zwrócono uwagę, że dotychczasowe regulacje były nieadekwatne w wielu przypadkach, w szczególności wobec podmiotów, które nie posiadają zdolności upadłościowej, co w praktyce uniemożliwiało skorzystanie z przewidzianych tam mechanizmów uwolnienia się od odpowiedzialności . Nowe podejście ma charakter bardziej elastyczny i mniej zależny od regulacji z innych gałęzi prawa.
Projekt zakłada także doprecyzowanie zasad odpowiedzialności solidarnej. Choć odpowiedzialność nadal ma charakter solidarny, to jednocześnie podkreślono indywidualny charakter przesłanek wyłączających odpowiedzialność – w szczególności w zakresie dochowania należytej staranności. W praktyce oznacza to, że zakres odpowiedzialności poszczególnych członków zarządu może się różnić w zależności od ich rzeczywistego zaangażowania w prowadzenie spraw spółki.
Nowelizacja wprowadza również istotne zmiany proceduralne. Projektowany art. 116 § 6 oraz art. 194 § 4 Ordynacji podatkowej przewidują wyraźne przyznanie osobie trzeciej prawa do kwestionowania ustaleń faktycznych i prawnych dokonanych w postępowaniu wymiarowym wobec spółki . Jest to istotna zmiana, ponieważ dotychczas osoby te nie miały realnego wpływu na ustalenia dokonywane w postępowaniu, w którym nie uczestniczyły jako strona.
W tym kontekście projekt przewiduje również rozszerzenie dostępu do akt sprawy (projektowane art. 178 § 1a oraz art. 179 § 1a-1c Ordynacji podatkowej), co ma wzmocnić gwarancje procesowe osób, wobec których prowadzone jest postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności.
Zmiany obejmują także kwestie związane z zabezpieczeniem majątku. Nowelizacja art. 33b pkt 2 Ordynacji podatkowej umożliwi wydanie decyzji o zabezpieczeniu jeszcze przed wydaniem decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej – już na etapie, gdy organ podatkowy podejmuje działania zmierzające do jej ustalenia. Rozwiązanie to ma zapobiegać sytuacjom, w których dochodzi do wyzbywania się majątku przez potencjalnie odpowiedzialne osoby . Jednocześnie podkreślono, że zabezpieczenie to ma charakter tymczasowy i nie przesądza o ostatecznym wyniku postępowania.
Projekt przewiduje również wydłużenie terminu na wydanie decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej, co ma zwiększyć realną możliwość prowadzenia skutecznych postępowań w tym zakresie.
Dodatkowo doprecyzowano, że postępowanie w sprawie odpowiedzialności osoby trzeciej ma charakter odrębny od postępowania wymiarowego wobec spółki. Organ podatkowy rozstrzyga w nim o zobowiązaniu osoby trzeciej, które ma charakter akcesoryjny wobec zobowiązania spółki, ale nie jest z nim tożsame. Jednocześnie w ramach tego postępowania możliwe jest ponowne ustalenie wysokości zaległości na potrzeby określenia zakresu odpowiedzialności danej osoby.
Projektowana nowelizacja ma wejść w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia. W uzasadnieniu wskazano, że zmiany powinny przyczynić się zarówno do zwiększenia skuteczności egzekucji należności podatkowych, jak i do zapewnienia bardziej sprawiedliwych zasad przypisywania odpowiedzialności osobom zarządzającym spółkami kapitałowymi.
Planowane regulacje oznaczają istotną zmianę podejścia do odpowiedzialności członków zarządu – przesuwając ciężar oceny z formalnych przesłanek na rzeczywiste działania podejmowane w ramach prowadzenia spraw spółki. W praktyce może to znacząco zwiększyć ryzyko związane z pełnieniem funkcji zarządczych, ale jednocześnie wprowadza bardziej zindywidualizowany model odpowiedzialności.